رابطۀ طنز داستانی با تحولات سیاسی در دورۀ پهلوی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران
چکیده
بنیادی‌ترین عنصر طنزآفرینی همان قاعدۀ هنجارگریزی است که اساس ادبیات نیز متکی بر آن است. اما هنجارگریزی در ادبیات جنبۀ تعالی‌بخشی بر فرم و زبان دارد و در طنز، جنبۀ تخریب رسومات رفتاری و تنزل روال متعارف کلامی. علاوه‌برآن، آشنایی‌زدایی در طنز شامل بسیاری از حرکت‌های فیزیکی، رفتاری، فکری و کلامی می‌شود؛ یعنی همۀ کنش‌های موجودات زنده به‌خصوص انسان را در برمی‌گیرد؛ درحالی‌که آشنایی‌زدایی در شعر و ادبیات، غالباً جنبۀ زبانی و گاه ذهنی دارد؛ یعنی یا صور خیال‌های نامتعارف ارائه‌ می‌شود یا رفتار با زبان روالی متفاوت‌تر از کنش ارتباطی پیدا می‌‌کند. با آنکه طنز و فکاهه یکی از ابزارهای مدنی برای انتقاد و انتقام از جبر و جور و جباریت بوده است که از دورۀ مشروطه به بعد همواره به‌منزلۀ عنصری محوری در داستان و شعر فارسی حضور داشته است، اما ماهیت و میزان این حضور به‌طور تنگاتنگ با رفتارهای سیاسی و فرهنگی حکومت‌ها مرتبط بوده است. در دورۀ رضاشاه، اختناق سیاسی عرصۀ فرهنگی و طنزنویسی را نیز در سیطرۀ خود می‌گیرد و باعث استمرار جریان ضعیفی از طنز تفننی و غیرسیاسی می‌شود، اما در دهۀ پیش از کودتا، با استقرار فضای آزاد نسبی، طنز فارسی مجدداً با جنبه‌های سیاسی و صریح و پخته مطرح می‌شود. در سال‌های پس از کودتا، طنز مدتی از گسترۀ فرهنگ رسمی غایب می‌شود و وقتی در دهۀ پنجم از سدۀ چهاردهم خورشیدی با حرکتی محتاطانه و نیمه‌جان ظاهر می‌شود، طنز پنهان و عمیق و تصویری و تفکرانگیز جایگزین طنز سیاسی و زبانی و آشکار می‌شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The relationship between fictional satire and political developments in the Pahlavi era

نویسنده English

Ghahreman Shiri
Professor of Persian Language and Literature, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
چکیده English

The most fundamental element in the creation of satire is the principle of deviation, which also serves as the foundation of literature. However, while deviation in literature has a function of elevating form and language, in satire it serves to deconstruct behavioral norms and lower conventional verbal routines. Furthermore, defamiliarization in satire encompasses a wide range of physical, behavioral, intellectual, and verbal acts, thereby extending to all actions of living beings, particularly humans. In contrast, defamiliarization in poetry and literature often has a linguistic and occasionally mental dimension; that is, it either presents unconventional imagery or employs language in a way that differs from ordinary communicative practice. Although satire and humor have served as civil tools for criticizing and taking revenge against tyranny and oppression, and have remained central elements in Persian fiction and poetry since the Constitutional period, the nature and extent of this presence have been closely tied to the political and cultural policies and practices of governments. During the Reza Shah era, political repression dominated the cultural sphere and the field of satire, leading to the continuation of a weak trend of non-political and recreational humor. However, in the decade preceding the coup, with the emergence of a relatively open atmosphere, Persian satire once again took on political, explicit, and mature forms. In the years following the coup, satire was absent from the realm of official culture for a while, and when it reappeared in the fifth decade of the fourteenth century (Solar Hijri calendar) through a cautious and feeble movement, hidden, profound, imagistic, and thought-provoking satire replaced political, linguistic, and overt satire.

کلیدواژه‌ها English

satire
political developments
story
the 1953 coup
Pahlavi
آرین‌پور، یحیی (۱۳۷۲). از صبا تا نیما. جلد دوم، چاپ چهارم. تهران: زوار.
آل‌احمد، جلال (۱۳۴۳). یک چاه و دو چاله و مثلاً شرح احوالات. تهران: رواق.
آل احمد، جلال (۱۳۵۷). هفت مقاله. تهران: امیرکبیر.
امیرشاهی، مهشید (۱۳۴۸). بعد از روز آخر. تهران: امیرکبیر.
پرویزی، رسول (۱۳۵۷). شلوارهای وصله‌دار. چاپ دوم. تهران: جاویدان.
تنکابنی، فریدون (۱۳۵۷). اندیشه و کلیشه و چند مقالۀ دیگر. تهران: جهان کتاب.
جمعی از نویسندگان (۱۳۷۷). درآمدی بر جامعه‌شناسی ادبیات. ترجمۀ محمدجعفر پوینده. تهران: نقش جهان.
حلبی، علی‌اصغر (۱۳۶۵). مقدمه‌ای بر طنز و شوخ‌طبعی در ایران. چاپ دوم. تهران: مؤسسۀ پیک ترجمه و نشر.
رحمانی، نصرت (۱۳۷۴). آوازی در فرجام. تهران: علم.
شیری، قهرمان (۱۳۸۲). داستان‌نویسی: شیوه‌ها و شاخصه‌ها. تهران: پایا.
عابدینی، حسن (۱۳۶۹). صد سال داستان‌نویسی در ایران. جلد اول. چاپ دوم. تهران: تندر.
عابدینی، حسن (۱۳۶۸). صد سال داستان‌نویسی در ایران. جلد دوم. تهران: تندر.
مدرسی، تقی (۱۳۳۷). «ناکامی خانوادۀ کارمندان». صدف. شمارۀ 9: 692ـ695.
کرمی، محمدحسین؛ ریاحی زمین، زهرا؛ دهقانیان، جواد (1388). «پژوهشی در تئوری و کارکرد طنز مشروطه». پژوهش‌های زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان، دورۀ جدید، شمارۀ 1: 1ـ16.