معارف نباتی در مثنوی

نویسندگان
دانشگاه اصفهان
چکیده
گیاهان در ذهن معنی‌آفرین مولوی از جایگاهی مهم برخوردارند و روایت­‌هایی که به‌کمک معارف گیاهی در مثنوی طرح شده، راهبرد تربیتی تازه‌ای را شامل شده است که مولانا آن را برای تزکیه خود و مخاطبان در پیش گرفته است. در این جستار، که به‌شیوه تحلیلی-توصیفی انجام شده است، مباحث و معارف نباتی از هر شش دفتر مثنوی استخراج و در مرحله بعد، داده‌ها به دو بخش فیزیکی (مادی) و متافیزیکی (غیرمادی) تقسیم شده است: نحوه مواجهه مولانا با گیاهان در این دو بخش، توصیفی، گاه مادی و صوری و منطبق بر دانسته‌های دانش کشاورزی امروز و گاه ابزاری در خدمت تعالیم معنوی است. این پژوهش، ازیک‌سو، گفتمان عرفانی مولوی را در زمینه نباتات به‌مثابه مظهر تجلی خداوند و ازسوی‌دیگر، ذوق شاعر را در استفاده از صنایع ادبی در زیباسازی و رسایی کلام نشان می‌دهد.

آشنایی مولوی با نام و شکل ظاهری گیاهان و خواص دارویی و درمانی آنها؛ انواع مختلف میوه‌ها، غلات، سبزی‌ها و حبوبات؛ اصطلاحات باغداری و طرز باغبانی؛ رسوم کشت و کوددهی، این گمان را تقویت می‌کند که او به کتاب‌های دایره‌المعارفی نظیر بندهشن، الأبنیه عن حقایق الأدویه و... دسترسی داشته و احتمالاً آنها را مطالعه کرده است. ازجمله عواملی که می‌تواند ژرف‌ساختی برای وفور این اصطلاحات در نظر گرفته شود، طبیعت‌گرایی مولوی و موقعیت جغرافیایی محل زندگی او و تأثیر آموزه‌های معنوی پدرش بهاءالدین است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Plant Knowledge in Masnavi

نویسندگان English

afsaneh saadati
safoora saadati
mohsen Mohammadi Fesharaki
University of Isfahan
چکیده English

Plants have an important place in Rumi’s meaningful mind, and the narratives developed using plant knowledge in Masnavi incorporate a new educational strategy that Rumi adopted to cultivate himself and his audience. In this research, which was carried out using the descriptive-analytical method, plant topics and knowledge were extracted from all six books of Masnavi and then the data was divided into two parts: physical (material) and metaphysical (immaterial): Rumi’s approach to plants in these two parts is descriptive, sometimes material and formal, and corresponds to the current agricultural science and sometimes a tool at the service of spiritual teachings. This research shows, on the one hand, Rumi’s mystical discourse on plants as a manifestation of God, and on the other hand, it shows the poet’s taste for using the literary devices to embellish and articulate speech. Rumi’s knowledge of the name and morphology of plants and their medicinal and therapeutic properties; various types of fruits, cereals, vegetables, and legumes; horticultural terms and gardening methods; the cultivation and fertilization practices increase the notion that he had access and probably read encyclopedic books such as Bundahishn, Alabniyah an Haqaeq alAdwiyah, etc. Among the factors that can be considered as deep structure to the abundance of these terms are Rumi’s naturalism and the geographic location of his residence and the influence of his father Bahaedin’s spiritual teachings.

کلیدواژه‌ها English

Rumi
Naturalism
Plant Knowledge
Masnavi
قرآن کریم (1381) ترجمة مهدی فولادوند. چاپ دوم. قم: پیام عدالت.
قرآن کریم (1381) ترجمة مهدی فولادوند. چاپ دوم. قم: پیام عدالت.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن (1337) مقدمة ابن‌خلدون. ترجمة محمد پروین گنابادی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن (1337) مقدمة ابن‌خلدون. ترجمة محمد پروین گنابادی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
ابن‌سینا (1383) رساله در حقیقت و کیفیت سلسلة موجودات با مقدمه و حواشی موسی عمید. همدان: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی دانشگاه بوعلی همدان.
ابن‌سینا (1383) رساله در حقیقت و کیفیت سلسلة موجودات با مقدمه و حواشی موسی عمید. همدان: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی دانشگاه بوعلی همدان.
ابوالفتوح رازی (1352) روض‌الجنان و روح‌الجنان. براساس تصحیح میرزا ابوالحسن شعرانی. به‌اهتمام علی‌اکبر غفاری. تهران: اسلامیه.
ابوالفتوح رازی (1352) روض‌الجنان و روح‌الجنان. براساس تصحیح میرزا ابوالحسن شعرانی. به‌اهتمام علی‌اکبر غفاری. تهران: اسلامیه.
ال‌گورین، ویلفر و همکاران (1370) راهنمای رویکردهای نقد ادبی. ترجمة زهرا مهین‌خواه. تهران: اطلاعات.
ال‌گورین، ویلفر و همکاران (1370) راهنمای رویکردهای نقد ادبی. ترجمة زهرا مهین‌خواه. تهران: اطلاعات.
الیاده، میرچا (1372) چشم‌اندازهای اسطوره. ترجمة جلال ستاری. تهران: توس.
الیاده، میرچا (1372) چشم‌اندازهای اسطوره. ترجمة جلال ستاری. تهران: توس.
بهار، مهرداد (1375) ادیان آسیایی. ویراستة ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: چشمه.
بهار، مهرداد (1375) ادیان آسیایی. ویراستة ابوالقاسم اسماعیل‌پور. تهران: چشمه.
پطروشفسکی، ایلیا پاولویچ (1344) کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول. دو جلد. ترجمة کریم کشاورز. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی.
پطروشفسکی، ایلیا پاولویچ (1344) کشاورزی و مناسبات ارضی در ایران عهد مغول. دو جلد. ترجمة کریم کشاورز. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات اجتماعی.
حسن‌زاده آملی، حسن (1378) ممدالهمم در شرح فصوص‌الحکم. تهران: وزارت ارشاد.
حسن‌زاده آملی، حسن (1378) ممدالهمم در شرح فصوص‌الحکم. تهران: وزارت ارشاد.
خطیبی بلخی، بهاء‌الدین‌محمدبن‌حسین (1352) معارف. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: طهوری.
خطیبی بلخی، بهاء‌الدین‌محمدبن‌حسین (1352) معارف. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: طهوری.
دارمستتر، جیمز (1388) تفسیر اوستا و ترجمة گاتاها. ترجمة موسی جوان. تهران: دنیای کتاب.
دارمستتر، جیمز (1388) تفسیر اوستا و ترجمة گاتاها. ترجمة موسی جوان. تهران: دنیای کتاب.
دبیرسیاقی، محمد (1390) آغوشی پرریحان، دامنی پرگل. قزوین: سایه‌گستر.
دبیرسیاقی، محمد (1390) آغوشی پرریحان، دامنی پرگل. قزوین: سایه‌گستر.
ذوالفقاری، حسن (1395) باورهای عامیانة مردم ایران. تهران: چشمه.
ذوالفقاری، حسن (1395) باورهای عامیانة مردم ایران. تهران: چشمه.
رنگچی، غلام‌حسین (1372) گل و گیاه در ادبیات منظوم فارسی تا ابتدای دورة مغول. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
رنگچی، غلام‌حسین (1372) گل و گیاه در ادبیات منظوم فارسی تا ابتدای دورة مغول. تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالی، مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
زمردی، حمیرا (1381) «نمادهای تمثیلی و اساطیری گیاه و درخت در مثنوی معنوی». مجلة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. دورة چهارم. شمارة 6-8: 109-126.
زمردی، حمیرا (1381) «نمادهای تمثیلی و اساطیری گیاه و درخت در مثنوی معنوی». مجلة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران. دورة چهارم. شمارة 6-8: 109-126.
زمردی، حمیرا (1387) نمادها و رمزهای گیاهی در شعر فارسی. تهران: زوار.
زمردی، حمیرا (1387) نمادها و رمزهای گیاهی در شعر فارسی. تهران: زوار.
سپهری، سهراب (1370) هشت کتاب. تهران: طهوری.
سپهری، سهراب (1370) هشت کتاب. تهران: طهوری.
سعدی، مصلح‌بن‌عبدالـله (1384) بوستان. تصحیح و توضیح غلام‌حسین یوسفی. تهران: خوارزمی.
سعدی، مصلح‌بن‌عبدالـله (1384) بوستان. تصحیح و توضیح غلام‌حسین یوسفی. تهران: خوارزمی.
سلطان‌ولد، بهاء‌الدین (1376) انتهانامه. تهران: روزنه.
سلطان‌ولد، بهاء‌الدین (1376) انتهانامه. تهران: روزنه.
شاملو، احمد (1376) در آستانه. تهران: نگاه.
شاملو، احمد (1376) در آستانه. تهران: نگاه.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1390) «درگذشت فروزانفر». بخارا. سال چهاردهم. شمارة 84: 131-137.
شفیعی‌کدکنی، محمدرضا (1390) «درگذشت فروزانفر». بخارا. سال چهاردهم. شمارة 84: 131-137.
شمس تبریزی، محمد (1379) مقالات. تصحیح و تعلیق محمدعلی موحد. تهران: خوارزمی.
شمس تبریزی، محمد (1379) مقالات. تصحیح و تعلیق محمدعلی موحد. تهران: خوارزمی.
شوالیه، ژان و گربران، الن (1388) فرهنگ نمادها. جلد1. ترجمة سودابه فضائلی. تهران: جیحون.
شوالیه، ژان و گربران، الن (1388) فرهنگ نمادها. جلد1. ترجمة سودابه فضائلی. تهران: جیحون.
شیمل، آن‌ماری (1361) تبیین آیات خداوندی. ترجمة عبدالرحیم گواهی. تهران: علمی و فرهنگی.
شیمل، آن‌ماری (1361) تبیین آیات خداوندی. ترجمة عبدالرحیم گواهی. تهران: علمی و فرهنگی.
شیمل، آن‌ماری (1375) شکوه شمس. ترجمة حسن لاهوتی. تهران: علمی و فرهنگی.
شیمل، آن‌ماری (1375) شکوه شمس. ترجمة حسن لاهوتی. تهران: علمی و فرهنگی.
شهمردان‌بن‌ابی‌الخیر (1362) نزهت‌نامة علایی. تصحیح فرهنگ جهان‌پور. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شهمردان‌بن‌ابی‌الخیر (1362) نزهت‌نامة علایی. تصحیح فرهنگ جهان‌پور. تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
شهیدی، محمدجعفر (1370) شرح مثنوی. تهران: علمی و فرهنگی.
شهیدی، محمدجعفر (1370) شرح مثنوی. تهران: علمی و فرهنگی.
عباسی، حجت (1387) «پژوهشی دربارة سه اسطورة گیاهی در مثنوی معنوی». متن‌پژوهی. دورة دوازدهم. شمارة 37: 7-28.
عباسی، حجت (1387) «پژوهشی دربارة سه اسطورة گیاهی در مثنوی معنوی». متن‌پژوهی. دورة دوازدهم. شمارة 37: 7-28.
غفرانی، علی و مهناز موسوی‌مقدم (1395) «پژوهشی در دانش بومی کشاورزی ایران با تکیه بر سه کتاب باقی مانده از قرن دهم هجری». تاریخ و فرهنگ. سال چهل‌وهشتم. شمارة پیاپی 99: 51-64.
غفرانی، علی و مهناز موسوی‌مقدم (1395) «پژوهشی در دانش بومی کشاورزی ایران با تکیه بر سه کتاب باقی مانده از قرن دهم هجری». تاریخ و فرهنگ. سال چهل‌وهشتم. شمارة پیاپی 99: 51-64.
فاضلی‌پور، طوبی (1380) تاریخ کشاورزی در دوران ساسانیان. تهران: پژوهنده.
فاضلی‌پور، طوبی (1380) تاریخ کشاورزی در دوران ساسانیان. تهران: پژوهنده.
فتوحی، محمود (1389) «از کلام متمکن تا کلام مغلوب». نقد ادبی. سال دوم. شمارة 10: 35-62.
فتوحی، محمود (1389) «از کلام متمکن تا کلام مغلوب». نقد ادبی. سال دوم. شمارة 10: 35-62.
قبادیانی، ناصرخسرو (1393) دیوان اشعار. تهران: دانشگاه تهران.
قبادیانی، ناصرخسرو (1393) دیوان اشعار. تهران: دانشگاه تهران.
کریستن‌سن، آرتور (1385) ایران در زمان ساسانیان. تهران: معاصر.
کریستن‌سن، آرتور (1385) ایران در زمان ساسانیان. تهران: معاصر.
کلانتری، نوش‌آفرین و همکاران (1393) «درخت در نمادپردازی عارفانه و ریشه‌های اسطوره‌ای آن». ادبیات عرفانی. سال هشتم. شمارة 15: 67-93.
کلانتری، نوش‌آفرین و همکاران (1393) «درخت در نمادپردازی عارفانه و ریشه‌های اسطوره‌ای آن». ادبیات عرفانی. سال هشتم. شمارة 15: 67-93.
کوپر، جین (1379) فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمة ملیحه کرباسیان. تهران: فرشاد.
کوپر، جین (1379) فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمة ملیحه کرباسیان. تهران: فرشاد.
کوپر، جین (1392) فرهنگ نمادهای آیینی. ترجمة رقیه بهزادی. تهران: علمی.
کوپر، جین (1392) فرهنگ نمادهای آیینی. ترجمة رقیه بهزادی. تهران: علمی.
کیانی، فاطمه و حسن بلخاری قهی (1391) «فلسفة هنر و زیبایی‌شناسی عرفانی از دیدگاه مولانا (با تأکید بر مثنوی معنوی». پژوهش هنر. شمارة 4: 33-42.
کیانی، فاطمه و حسن بلخاری قهی (1391) «فلسفة هنر و زیبایی‌شناسی عرفانی از دیدگاه مولانا (با تأکید بر مثنوی معنوی». پژوهش هنر. شمارة 4: 33-42.
گرامی، بهرام (1386) گل و گیاه در هزارسال شعر فارسی. تهران: سخن.
گرامی، بهرام (1386) گل و گیاه در هزارسال شعر فارسی. تهران: سخن.
گودرزی، الهه و همکاران (1396) «بازشناسی وجوه باغ در اشعار مولوی». مطالعات هنر و فرهنگ. دورة دوم. شمارة 2: 29-42.
گودرزی، الهه و همکاران (1396) «بازشناسی وجوه باغ در اشعار مولوی». مطالعات هنر و فرهنگ. دورة دوم. شمارة 2: 29-42.
لمبتون، ا. ک. س (1362) مالک و زارع در ایران. ترجمة منوچهر امیر. تهران: علمی و فرهنگی.
لمبتون، ا. ک. س (1362) مالک و زارع در ایران. ترجمة منوچهر امیر. تهران: علمی و فرهنگی.
ماسه، هانری (1353) آداب و معتقدات ایرانی. ترجمة مهدی روشن ضمیر. جلد اول. تبریز: مؤسسة تاریخ و فرهنگ ایران.
ماسه، هانری (1353) آداب و معتقدات ایرانی. ترجمة مهدی روشن ضمیر. جلد اول. تبریز: مؤسسة تاریخ و فرهنگ ایران.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد‌ (1330) فیه‌ما‌فیه. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: نگاه.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد‌ (1330) فیه‌ما‌فیه. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: نگاه.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد‌ (1363) مثنوی. تصحیح ا. نیکلسون، به‌اهتمام نصرالـله پورجوادی. تهران: امیرکبیر.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد‌ (1363) مثنوی. تصحیح ا. نیکلسون، به‌اهتمام نصرالـله پورجوادی. تهران: امیرکبیر.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد‌بن‌محمد (1378) کلیات شمس تبریزی. تهران: ذهن‌آویز.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد‌بن‌محمد (1378) کلیات شمس تبریزی. تهران: ذهن‌آویز.
میبدی، رشید‌الدین (1371) کشف‌الاسرار و عده‌الابرار. جلد 5، 7 و 9. به‌اهتمام علی‌اصغر حکمت. تهران: امیرکبیر.
میبدی، رشید‌الدین (1371) کشف‌الاسرار و عده‌الابرار. جلد 5، 7 و 9. به‌اهتمام علی‌اصغر حکمت. تهران: امیرکبیر.
نسفی، عزیزالدین‌محمد (1391) بیان‌التنزیل. تصحیح سیدعلی‌اصغر میرباقری‌فرد. تهران: سخن.
نسفی، عزیزالدین‌محمد (1391) بیان‌التنزیل. تصحیح سیدعلی‌اصغر میرباقری‌فرد. تهران: سخن.
نصر، سیدحسین (1383) آموزه‌های صوفیان از دیروز تا امروز. ترجمة محمدهادی امینی و حسین حیدری، تهران: قصیده‌سرا.
نصر، سیدحسین (1383) آموزه‌های صوفیان از دیروز تا امروز. ترجمة محمدهادی امینی و حسین حیدری، تهران: قصیده‌سرا.
ولف، فردآلن، باب توبن (1384) متافیزیک از نگاه فیزیک (زمان‌ها و جهان‌های موازی). ترجمة شهریار شهرستانی. تهران: یاهو.
ولف، فردآلن، باب توبن (1384) متافیزیک از نگاه فیزیک (زمان‌ها و جهان‌های موازی). ترجمة شهریار شهرستانی. تهران: یاهو.
همدانی، رشیدالدین فضل‌الـله (1368) آثار و أحیاء. تهران: دانشگاه تهران.
همدانی، رشیدالدین فضل‌الـله (1368) آثار و أحیاء. تهران: دانشگاه تهران.
یاحقی، محمدجعفر (1375) فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و سروش.
یاحقی، محمدجعفر (1375) فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و سروش.
یاوری، احمدرضا (1359) شناختی از کشاورزی سنتی ایران. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
یاوری، احمدرضا (1359) شناختی از کشاورزی سنتی ایران. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
یواقیت العلوم و دراری‌النجوم (1364) تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: اطلاعات.
یواقیت العلوم و دراری‌النجوم (1364) تصحیح محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: اطلاعات.
یوشیج، نیما (1370) مجموعة اشعار. تدوین سیروس شاهباز. تهران: نگاه.
یوشیج، نیما (1370) مجموعة اشعار. تدوین سیروس شاهباز. تهران: نگاه.
یونگ، کارل گوستاو (1389) انسان و سمبول‌هایش. ترجمة محمود سلطانیه. تهران: جامی.
یونگ، کارل گوستاو (1389) انسان و سمبول‌هایش. ترجمة محمود سلطانیه. تهران: جامی.