عنبر در ادبیات فارسی و عربی

نویسندگان
دانشگاه اصفهان
چکیده
حدود و ثغور برخی لغات و تعبیرات در متون پیشینیان، درعین کثرت استعمال و با وجود اهتمام لغت‌نویسان، چنان‌که باید تعیین و ضبط نشده‌ است. ازجمله این لغات «عنبر» است که لغویان جز اطلاعات اندک درباب آن چیزی به‌دست نداده‌اند و خصایص و کاربردهای دیرین آن بر خواننده متون کهن مجهول ‌است. معمولاً، عنبر را به بوی خوش و برخی کاربردهای تزئینی و دارویی آن می‌شناسند، حال‌آنکه سیری کوتاه در متون نظم و نثر عربی و فارسی نشان می‌دهد که این ماده، بیش‌‌ازحد تصور، در زندگی پیشینیان کاربرد داشته و دستمایه مضمون‌سازی‌های متعدد شاعران و نویسندگان نیز شده‌ است. در این نوشتار، متون ادبی، تفسیری، تاریخی، علمی و... در نظم و نثر عربی و فارسی از قرون آغازین اسلام تا عهد صفوی در حد لزوم بررسی شده و شواهد کاربرد این لغت جمع‌آوری و تحلیل شده ‌است. نظریات مختلف درباب معادن عنبر و چگونگی ایجاد آنها، انواع عنبر و بهترین نوع آن، چگونگی استفاده از عنبر، کاربردهای مختلف عنبر، استفاده از عنبر در نام‌ها و نیز احکام فقهی عنبر ازجمله مباحث این نوشتار است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Ambre Gris in Persian and Arabic literature

نویسندگان English

Ali Jalali
Batool Heidari
University of Isfahan
چکیده English

The limits of some of the words in the texts of the ancients, in spite of the frequent use and effort of the lexicographers, have not been well defined. One of these words is "ambre gris", which the lexicographers have written only a little information about it, and its old features and uses remain unknown to the reader of ancient texts.

Ambre gris is commonly known for its fragrance and some of its decorative and medicinal uses, while a brief glance at Arabic and Persian poetry and prose texts shows that this material has been used in the lives of ancestors more than we can imagine and has been the subject of numerous poets and writers' themes.

In this article, by studying literary, commentary, historical, scientific, etc. books in Persian and Arabic poetry and prose as much as possible, the evidence for the use of this word has been collected and analyzed.

This article discusses ambre gris mines and how it is created and the various theories about it, the types of ambre gris and its best type, the forms and how to use the ambre gris, the various uses of the ambre gris, the use of the ambre gris in the names, as well as the jurisprudential rules of the ambre gris.

کلیدواژه‌ها English

Ambre gris
Functions
Types
Persian and Arabic Poetry and Prose Texts
آصف، محمدهاشم (1382) رستم‌التواریخ. تصحیح میترا مهرآبادی. تهران: دنیای کتاب.
آصف، محمدهاشم (1382) رستم‌التواریخ. تصحیح میترا مهرآبادی. تهران: دنیای کتاب.
آلوسی، شهاب‌الدین (1415) روح‌المعانی. تحقیق علی عبدالباری. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
آلوسی، شهاب‌الدین (1415) روح‌المعانی. تحقیق علی عبدالباری. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
ابشیهی، شهاب‌الدین (1419) المستطرف. بیروت: عالم‌الکتب.
ابشیهی، شهاب‌الدین (1419) المستطرف. بیروت: عالم‌الکتب.
ابن‌ابی‌عون (1369) التشبیهات. به‌کوشش محمد عبدالمعیدخان. کمبریج: دانشگاه کمبریج.
ابن‌ابی‌عون (1369) التشبیهات. به‌کوشش محمد عبدالمعیدخان. کمبریج: دانشگاه کمبریج.
ابن‌بسام (1421) الذخیره فی محاسن اهل‌الجزیره. بیروت: دارالغرب‌الاسلامی.
ابن‌بسام (1421) الذخیره فی محاسن اهل‌الجزیره. بیروت: دارالغرب‌الاسلامی.
ابن‌سینا (1388) خواص‌الاشیاء. ترجمة محمد زکریای رازی. تصحیح یوسف بیگ‌باباپور و کاوه عباسی. ‏قم: مجمع ذخایر اسلام.
ابن‌سینا (1388) خواص‌الاشیاء. ترجمة محمد زکریای رازی. تصحیح یوسف بیگ‌باباپور و کاوه عباسی. ‏قم: مجمع ذخایر اسلام.
ابن‌عربی، محیی‌الدین (1422) محاضره‌الأبرار. بیروت: دارالکتب‌العلمی.
ابن‌عربی، محیی‌الدین (1422) محاضره‌الأبرار. بیروت: دارالکتب‌العلمی.
ابن‌عساکر (1415) تاریخ مدینة دمشق. بیروت: دارالفکر.
ابن‌عساکر (1415) تاریخ مدینة دمشق. بیروت: دارالفکر.
ابوریحان بیرونی (1383) الصیدنه فی الطب. ترجمة باقر مظفرزاده. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
ابوریحان بیرونی (1383) الصیدنه فی الطب. ترجمة باقر مظفرزاده. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.
ابوالفرج اصفهانی (1415) الاغانی. بیروت: داراحیاء تراث عربی.
ابوالفرج اصفهانی (1415) الاغانی. بیروت: داراحیاء تراث عربی.
اتلیدی، محمد دیاب (بی‌تا) اعلام‌الناس. قاهره: الموسوعه المکتبه الشامله.
اتلیدی، محمد دیاب (بی‌تا) اعلام‌الناس. قاهره: الموسوعه المکتبه الشامله.
احمدی، محسن (1399) «عنبر». در: سایت دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی: www.cgie.org.ir. تاریخ دسترسی: 29/9/1400.
احمدی، محسن (1399) «عنبر». در: سایت دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی: www.cgie.org.ir. تاریخ دسترسی: 29/9/1400.
افطسی، امین‌الدوله (1425) المجموع‌اللفیف. بیروت: دارالغرب الاسلامی.
افطسی، امین‌الدوله (1425) المجموع‌اللفیف. بیروت: دارالغرب الاسلامی.
اوجبی، علی (1386) گنجینة بهارستان. تهران: کتابخانة موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
اوجبی، علی (1386) گنجینة بهارستان. تهران: کتابخانة موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
اوحدی، رکن‌الدین (1340) کلیات. تصحیح سعید نفیسی. تهران: امیرکبیر.
اوحدی، رکن‌الدین (1340) کلیات. تصحیح سعید نفیسی. تهران: امیرکبیر.
بکری، احمدبن‌عبدالـله (1411) الانوار فی مولد النبی(ص). قم: شریف رضی.
بکری، احمدبن‌عبدالـله (1411) الانوار فی مولد النبی(ص). قم: شریف رضی.
بهار، مهرداد (1345) واژه‏نامة بندهش. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
بهار، مهرداد (1345) واژه‏نامة بندهش. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
بهزادی، رقیه (1368) بندهش هندی. تهران: علمی ‌و فرهنگی.
بهزادی، رقیه (1368) بندهش هندی. تهران: علمی ‌و فرهنگی.
بیدارمغز محمدعلی (1392) عطریات؛ تاریخ عطریات طبیعی، آزمایشگاهی و بدون الکل. تهران: مرسل.
بیدارمغز محمدعلی (1392) عطریات؛ تاریخ عطریات طبیعی، آزمایشگاهی و بدون الکل. تهران: مرسل.
تتوی، قاضی احمد، و آصف‌خان قزوینی (1382) تاریخ الفی‏. تصحیح غلامرضا طباطبایی‌مجد. تهران: علمی ‌و فرهنگی.
تتوی، قاضی احمد، و آصف‌خان قزوینی (1382) تاریخ الفی‏. تصحیح غلامرضا طباطبایی‌مجد. تهران: علمی ‌و فرهنگی.
ثعالبی، ابومنصور (1965) ثمارالقلوب. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. قاهره: دارالمعارف.
ثعالبی، ابومنصور (1965) ثمارالقلوب. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. قاهره: دارالمعارف.
ثعالبی، ابومنصور (1368) غرر اخبار ملوک‌الفرس و سیرهم. ترجمة محمد فضائلی. تهران: قطره.
ثعالبی، ابومنصور (1368) غرر اخبار ملوک‌الفرس و سیرهم. ترجمة محمد فضائلی. تهران: قطره.
ثعالبی، ابومنصور (1381) اللطف و اللطائف. تحقیق محمود عبدالـله الجادر. بغداد: دارالشؤون الثقافیه العامه.
ثعالبی، ابومنصور (1381) اللطف و اللطائف. تحقیق محمود عبدالـله الجادر. بغداد: دارالشؤون الثقافیه العامه.
جاحظ (1423) المحاسن و الاضداد. بیروت: دار و مکتبه هلال.
جاحظ (1423) المحاسن و الاضداد. بیروت: دار و مکتبه هلال.
جاحظ (1424) الحیوان. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
جاحظ (1424) الحیوان. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
جرجانی، اسماعیل (1345) ‏الأغراض‌الطبیه. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
جرجانی، اسماعیل (1345) ‏الأغراض‌الطبیه. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
جرجانی، اسماعیل ‏(1381) یادگار، در دانش پزشکی و داروسازی. تصحیح مهدی محقق. تهران: دانشگاه تهران. مؤسسة مطالعات اسلامی.
جرجانی، اسماعیل ‏(1381) یادگار، در دانش پزشکی و داروسازی. تصحیح مهدی محقق. تهران: دانشگاه تهران. مؤسسة مطالعات اسلامی.
جرجانی، اسماعیل (1385) الأغراض‌الطبیه. تحقیق حسن تاج‌بخش. تهران: دانشگاه تهران.
جرجانی، اسماعیل (1385) الأغراض‌الطبیه. تحقیق حسن تاج‌بخش. تهران: دانشگاه تهران.
جرجانی، اسماعیل (1391) ذخیرة خوارزمشاهی. قم: مؤسسة احیای طب طبیعی.
جرجانی، اسماعیل (1391) ذخیرة خوارزمشاهی. قم: مؤسسة احیای طب طبیعی.
جمالی‌یزدی، مطهر (1386) فرخ‌نامه. تهران: امیرکبیر.
جمالی‌یزدی، مطهر (1386) فرخ‌نامه. تهران: امیرکبیر.
جوینی، عطاملک (1385) ‏تاریخ جهانگشا.‏ تصحیح محمد قزوینی. تهران: دنیای کتاب.
جوینی، عطاملک (1385) ‏تاریخ جهانگشا.‏ تصحیح محمد قزوینی. تهران: دنیای کتاب.
حافظ، شمس‌الدین‌محمد (1362) دیوان. تصحیح پرویز ناتل‌خانلری. تهران: خوارزمی.
حافظ، شمس‌الدین‌محمد (1362) دیوان. تصحیح پرویز ناتل‌خانلری. تهران: خوارزمی.
حر عاملی (1409) وسائل‌الشیعه. قم: مؤسسة آل‌البیت.
حر عاملی (1409) وسائل‌الشیعه. قم: مؤسسة آل‌البیت.
حسینی‌آهنگر، بهنام و همکاران (1398) «مسمومیت‌های ناشی از غذاهای دریایی در خلیج فارس». طب دریا. دورة اول. شمارة 2: 57-66.
حسینی‌آهنگر، بهنام و همکاران (1398) «مسمومیت‌های ناشی از غذاهای دریایی در خلیج فارس». طب دریا. دورة اول. شمارة 2: 57-66.
خاقانی، بدیل‌بن‌علی (1385) دیوان اشعار. تصحیح ضیاءالدین سجادی. تهران: زوار.
خاقانی، بدیل‌بن‌علی (1385) دیوان اشعار. تصحیح ضیاءالدین سجادی. تهران: زوار.
خطیب‌بغدادی (1417) تاریخ بغداد. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
خطیب‌بغدادی (1417) تاریخ بغداد. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
دمیری، کمال‌الدین (1424) حیاه الحیوان‌الکبری. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
دمیری، کمال‌الدین (1424) حیاه الحیوان‌الکبری. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
دهخدا، علی‌اکبر (1373) لغتنامه. تهران: دانشگاه تهران.
دهخدا، علی‌اکبر (1373) لغتنامه. تهران: دانشگاه تهران.
رازی، محمدبن‌زکریا (1333) برءالساعه. ترجمة احمد شریف‌تنکابنی. اصفهان: چاپخانة جاوید.
رازی، محمدبن‌زکریا (1333) برءالساعه. ترجمة احمد شریف‌تنکابنی. اصفهان: چاپخانة جاوید.
رازی، محمدبن‌زکریا (1387) المنصوری فی‌الطب. ترجمة محمدابراهیم ذاکر. تصحیح حازم بکری صدیقی.تهران: دانشگاه علوم پزشکی.
رازی، محمدبن‌زکریا (1387) المنصوری فی‌الطب. ترجمة محمدابراهیم ذاکر. تصحیح حازم بکری صدیقی.تهران: دانشگاه علوم پزشکی.
رافعی، عبدالکریم‌بن‌محمد (1987) التدوین فی اخبار قزوین. تحقیق عزیزالـله عطاردی. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
رافعی، عبدالکریم‌بن‌محمد (1987) التدوین فی اخبار قزوین. تحقیق عزیزالـله عطاردی. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
راوندی،‏ مرتضی (1382) تاریخ اجتماعی ایران. تهران: نگاه.
راوندی،‏ مرتضی (1382) تاریخ اجتماعی ایران. تهران: نگاه.
زبیدی، محمدمرتضی (1306) تاج‌العروس. بیروت، دارالمکتبه‌الحیاه.
زبیدی، محمدمرتضی (1306) تاج‌العروس. بیروت، دارالمکتبه‌الحیاه.
زمخشری، جارالـله (1412) ربیع‌الابرار. بیروت: مؤسسة اعلمی.
زمخشری، جارالـله (1412) ربیع‌الابرار. بیروت: مؤسسة اعلمی.
سعدی، مصلح‌بن‌عبدالـله (1385) کلیات. تصحیح محمدعلی فروغی. تهران: زوار.
سعدی، مصلح‌بن‌عبدالـله (1385) کلیات. تصحیح محمدعلی فروغی. تهران: زوار.
سلمان ساوجی (1336) دیوان. تصحیح منصور مشفق. تهران: صفی‌علیشاه.
سلمان ساوجی (1336) دیوان. تصحیح منصور مشفق. تهران: صفی‌علیشاه.
سلمان ساوجی (1348) جمشیدوخورشید. تصحیح ج.پ.آسموسن و فریدون وهمن. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
سلمان ساوجی (1348) جمشیدوخورشید. تصحیح ج.پ.آسموسن و فریدون وهمن. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
سلمان ساوجی (1382) دیوان. تصحیح عباسعلی وفایی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
سلمان ساوجی (1382) دیوان. تصحیح عباسعلی وفایی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
سنایی، مجدودبن‌آدم (1383) حدیقه‌‌الحقیقه. تصحیح محمدتقی مدرس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.
سنایی، مجدودبن‌آدم (1383) حدیقه‌‌الحقیقه. تصحیح محمدتقی مدرس رضوی. تهران: دانشگاه تهران.
سنایی، مجدودبن‌آدم (1385) دیوان. تصحیح محمدتقی مدرس رضوی. تهران: سنایی.
سنایی، مجدودبن‌آدم (1385) دیوان. تصحیح محمدتقی مدرس رضوی. تهران: سنایی.
شاردن، ژان (1372) سفرنامة شاردن. ‏ترجمة اقبال یغمایی. ‏تهران: توس.
شاردن، ژان (1372) سفرنامة شاردن. ‏ترجمة اقبال یغمایی. ‏تهران: توس.
صائب، محمدعلی (1367) کلیات دیوان. تصحیح محمد قهرمان. تهران: علمی‌وفرهنگی.
صائب، محمدعلی (1367) کلیات دیوان. تصحیح محمد قهرمان. تهران: علمی‌وفرهنگی.
صدیقی، سهیلا (1396) «گران‌ترین استفراغ جهان را بشناسید». در: www.isna.ir. تاریخ دسترسی: 20/9/1400.
صدیقی، سهیلا (1396) «گران‌ترین استفراغ جهان را بشناسید». در: www.isna.ir. تاریخ دسترسی: 20/9/1400.
طباطبایی، محمدحسین (1417) تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
طباطبایی، محمدحسین (1417) تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعة مدرسین حوزة علمیة قم.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1365) مکارم‌الاخلاق‏. ترجمة سیدابراهیم میرباقری. تهران: فراهانی.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1365) مکارم‌الاخلاق‏. ترجمة سیدابراهیم میرباقری. تهران: فراهانی.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1372) مجمع‌البیان. تهران: ناصرخسرو.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن (1372) مجمع‌البیان. تهران: ناصرخسرو.
طغرل احراری (1990) کاروان محبت. تصحیح اسرار رحمان. دوشنبه: عرفان.
طغرل احراری (1990) کاروان محبت. تصحیح اسرار رحمان. دوشنبه: عرفان.
عبدالعلیم، انور (1380) «من أعماق البحار: الحیتان و العنبر». المجله. عدد 45: 60-65.
عبدالعلیم، انور (1380) «من أعماق البحار: الحیتان و العنبر». المجله. عدد 45: 60-65.
عبدالعلیم، انور (1387) «العنبر». قافلة الزیت. شرکه أرامکو. مجلد 15. عدد 1: 33-34.
عبدالعلیم، انور (1387) «العنبر». قافلة الزیت. شرکه أرامکو. مجلد 15. عدد 1: 33-34.
عطار، فریدالدین (1386) ‏ اسرارنامه‏. تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی.‏ تهران: سخن.
عطار، فریدالدین (1386) ‏ اسرارنامه‏. تصحیح محمدرضا شفیعی‌کدکنی.‏ تهران: سخن.
علی‌بن‌موسی(ع) (1381) طب‌الرضا. ترجمة نصیرالدین امیرصادقی. ‏تهران: معراجی.
علی‌بن‌موسی(ع) (1381) طب‌الرضا. ترجمة نصیرالدین امیرصادقی. ‏تهران: معراجی.
فخرالدین‌اسعد (1386) ویس‌ورامین. تصحیح محمد روشن. تهران: صدای معاصر.
فخرالدین‌اسعد (1386) ویس‌ورامین. تصحیح محمد روشن. تهران: صدای معاصر.
فرخی، علی‌بن‌جولوغ (1371) دیوان فرخی سیستانی. تصحیح محمد دبیرسیاقی. تهران: زوار.
فرخی، علی‌بن‌جولوغ (1371) دیوان فرخی سیستانی. تصحیح محمد دبیرسیاقی. تهران: زوار.
فردوسی، ابوالقاسم (1386) شاهنامه. تصحیح جلال خالقی‌مطلق. تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
فردوسی، ابوالقاسم (1386) شاهنامه. تصحیح جلال خالقی‌مطلق. تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
فرنبغ‌دادگی (1369) بندهش. ترجمة مهرداد بهار. تهران: توس.
فرنبغ‌دادگی (1369) بندهش. ترجمة مهرداد بهار. تهران: توس.
فره‏وشی، بهرام (1357) فرهنگ پهلوی به فارسی. تهران: دانشگاه تهران.
فره‏وشی، بهرام (1357) فرهنگ پهلوی به فارسی. تهران: دانشگاه تهران.
فقیه‌ایمانی، محمدباقر (1383) لواءالانتصار. اصفهان: عطر عترت.
فقیه‌ایمانی، محمدباقر (1383) لواءالانتصار. اصفهان: عطر عترت.
قرطبی، ابن‌عبدالبر (1421) جامع بیان‌العلم و فضله. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
قرطبی، ابن‌عبدالبر (1421) جامع بیان‌العلم و فضله. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
قلقشندی، احمدبن‌علی (بی‌تا) صبح‌الاعشی. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
قلقشندی، احمدبن‌علی (بی‌تا) صبح‌الاعشی. بیروت: دارالکتب‌العلمیه.
کاشانی، عبدالـله‌بن‌علی (1386) عرائس‌الجواهر. تصحیح ایرج افشار. تهران: المعی.
کاشانی، عبدالـله‌بن‌علی (1386) عرائس‌الجواهر. تصحیح ایرج افشار. تهران: المعی.
کرامتی، یونس؛ و محسن قوسی (1399) «عطرشناسی در سنت داروشناسی دورة اسلامی از سدة سوم تا نهم». پژوهشنامة تاریخ تمدن اسلامی. سال پنجاه‌وسوم. شمارة 2: 539-559.
کرامتی، یونس؛ و محسن قوسی (1399) «عطرشناسی در سنت داروشناسی دورة اسلامی از سدة سوم تا نهم». پژوهشنامة تاریخ تمدن اسلامی. سال پنجاه‌وسوم. شمارة 2: 539-559.
گرامی، بهرام (1399) «عنبر: گوهری ناشناخته در دریای ادب فارسی». بخارا. شمارة ۱۳۷: 411-423.
گرامی، بهرام (1399) «عنبر: گوهری ناشناخته در دریای ادب فارسی». بخارا. شمارة ۱۳۷: 411-423.
گوشه‌گیر، علاءالدین (1383) «تشتت معنایی واژه‌های عنبر و کهربا در زبان‌های اروپایی». پژوهش زبان‌های خارجی. شمارة 18: 65-82.
گوشه‌گیر، علاءالدین (1383) «تشتت معنایی واژه‌های عنبر و کهربا در زبان‌های اروپایی». پژوهش زبان‌های خارجی. شمارة 18: 65-82.
مجلسی، محمدتقی (1404) بحارالانوار. بیروت: مؤسسه‌الوفاء.
مجلسی، محمدتقی (1404) بحارالانوار. بیروت: مؤسسه‌الوفاء.
مجمل‌التواریخ و القصص (1318)‏. تصحیح ملک‌الشعراء بهار‏. تهران: کلالة خاور.
مجمل‌التواریخ و القصص (1318)‏. تصحیح ملک‌الشعراء بهار‏. تهران: کلالة خاور.
محدث نوری (1408) مستدرک‌الوسائل. قم: مؤسسة آل‌البیت.
محدث نوری (1408) مستدرک‌الوسائل. قم: مؤسسة آل‌البیت.
محمد، عبدالفتاح (1433) «العنبر، طیوف من عوالمه فی التراث‌العربی». التراث‌العربی. عدد 127: 13-24.
محمد، عبدالفتاح (1433) «العنبر، طیوف من عوالمه فی التراث‌العربی». التراث‌العربی. عدد 127: 13-24.
مراغی، عبدالهادی (1388) منافع حیوان‏. تصحیح محمد روشن. تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.
مراغی، عبدالهادی (1388) منافع حیوان‏. تصحیح محمد روشن. تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار.
مستغفری، جعفربن‌محمد (1381) ‏طب‌النبی و طب‌الصادق. ترجمة یعقوب مراغی. قم: مؤمنین.
مستغفری، جعفربن‌محمد (1381) ‏طب‌النبی و طب‌الصادق. ترجمة یعقوب مراغی. قم: مؤمنین.
مسعودسعدسلمان (1364) دیوان اشعار. تصحیح مهدی نوریان. اصفهان: کمال.
مسعودسعدسلمان (1364) دیوان اشعار. تصحیح مهدی نوریان. اصفهان: کمال.
مشهدی، کیوان (1396) امبرگریس و همه‌چیز دربارة این گوهر اقیانوس‌ها. در: www.samoor.com تاریخ دسترسی: 20/9/1400.
مشهدی، کیوان (1396) امبرگریس و همه‌چیز دربارة این گوهر اقیانوس‌ها. در: www.samoor.com تاریخ دسترسی: 20/9/1400.
مظهر، اسماعیل (1365) «حوت العنبر». المقتطف. جزء 4. مجلد 108: 225-231.
مظهر، اسماعیل (1365) «حوت العنبر». المقتطف. جزء 4. مجلد 108: 225-231.
معزی، محمدبن‌عبدالملک (1362) کلیات دیوان. تصحیح ناصر هیری. تهران: مرزبان.
معزی، محمدبن‌عبدالملک (1362) کلیات دیوان. تصحیح ناصر هیری. تهران: مرزبان.
معین، محمد (1391) فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر.
معین، محمد (1391) فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر.
مقری التلمسانی، احمد (1968) نفح‌الطیب. تحقیق احسان عباس. بیروت: دارصادر.
مقری التلمسانی، احمد (1968) نفح‌الطیب. تحقیق احسان عباس. بیروت: دارصادر.
مقریزی، تقی‌الدین (1419) رسائل المقریزی. قاهره: دارالحدیث.
مقریزی، تقی‌الدین (1419) رسائل المقریزی. قاهره: دارالحدیث.
منوچهری، احمدبن‌قوص (1379) دیوان. تصحیح محمد دبیرسیاقی. تهران: زوار.
منوچهری، احمدبن‌قوص (1379) دیوان. تصحیح محمد دبیرسیاقی. تهران: زوار.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد (1336) مثنوی معنوی. تصحیح رینولد الین نیکلسون. تهران: امیرکبیر.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد (1336) مثنوی معنوی. تصحیح رینولد الین نیکلسون. تهران: امیرکبیر.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد (1374) کلیات شمس. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: ربیع.
مولوی، جلال‌الدین‌محمد (1374) کلیات شمس. تصحیح بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: ربیع.
نصیرالدین‌طوسی، محمد (1363) تنسوخ‌نامة ایلخانی. ‏تصحیح محمدتقی مدرس‌رضوی. تهران: اطلاعات.
نصیرالدین‌طوسی، محمد (1363) تنسوخ‌نامة ایلخانی. ‏تصحیح محمدتقی مدرس‌رضوی. تهران: اطلاعات.
نظامی، الیاس‌بن‌یوسف (1386) خسرو و شیرین. تصحیح حسن وحید دستگردی. به‌کوشش سعید حمیدیان. تهران: قطره.
نظامی، الیاس‌بن‌یوسف (1386) خسرو و شیرین. تصحیح حسن وحید دستگردی. به‌کوشش سعید حمیدیان. تهران: قطره.
نظامی، الیاس‌بن‌یوسف (1387) هفت‌پیکر. تصحیح حسن وحید دستگردی. به‌کوشش سعید حمیدیان. تهران: قطره.
نظامی، الیاس‌بن‌یوسف (1387) هفت‌پیکر. تصحیح حسن وحید دستگردی. به‌کوشش سعید حمیدیان. تهران: قطره.
نظامی، الیاس‌بن‌یوسف (1388) شرف‌نامه. تصحیح حسن وحید دستگردی. به‌کوشش سعید حمیدیان. تهران: قطره.
نظامی، الیاس‌بن‌یوسف (1388) شرف‌نامه. تصحیح حسن وحید دستگردی. به‌کوشش سعید حمیدیان. تهران: قطره.
نظیری‌نیشابوری (1340) دیوان. تصحیح مظاهر مصفا. تهران: امیرکبیر و زوار.
نظیری‌نیشابوری (1340) دیوان. تصحیح مظاهر مصفا. تهران: امیرکبیر و زوار.
نویری، شهاب‌الدین (1423) نهایه‌الارب. قاهره: دارالکتب و الوثائق‌القومیه.
نویری، شهاب‌الدین (1423) نهایه‌الارب. قاهره: دارالکتب و الوثائق‌القومیه.
واعظ‌قزوینی، محمدرفیع (1359) دیوان. تصحیح حسن سادات‌ناصری. تهران: علمی.
واعظ‌قزوینی، محمدرفیع (1359) دیوان. تصحیح حسن سادات‌ناصری. تهران: علمی.
همام، محمدبن‌فریدون (1370) دیوان همام. تصحیح رشید عیوضی. تهران: صدوق.
همام، محمدبن‌فریدون (1370) دیوان همام. تصحیح رشید عیوضی. تهران: صدوق.
یاقوت حموی (1423) معجم‌الادباء. ترجمة عبدالمحمد آیتی. تهران: سروش.
یاقوت حموی (1423) معجم‌الادباء. ترجمة عبدالمحمد آیتی. تهران: سروش.
Kemp, Christopher (2012) Floating gold: a natural (and unnatural) history of ambergris, Chicago: The University of Chicago Press. [DOI:10.7208/chicago/9780226430379.001.0001]
Kemp, Christopher (2012) Floating gold: a natural (and unnatural) history of ambergris, Chicago: The University of Chicago Press. [DOI:10.7208/chicago/9780226430379.001.0001]