نگاهی تاریخی-تطبیقی به رمان پاورقی در غرب و ایران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
عبدالرسول شاکری 1
مسعود فرهمندفر 2
1 استادیار زبان و ادبیات فارسی، پژوهشکدۀ تحقیق و توسعۀ علوم انسانی، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، تهران، ایران
2 دانشیار زبان و ادبیات انگلیسی، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
10.22034/fis.2026.11106
چکیده
رمان پاورقی نخست در سدۀ نوزدهم میلادی در مطبوعات فرانسه ظهور کرد و سپس در کشورهای دیگر نیز رواج یافت. به نظر می‌رسد رواج این نوع رمان در کشورهای اروپایی و همچنین در ایالات متحده در شرایط کم‌وبیش یکسانی روی داده باشد، اما با توجه به تفاوت‌های گوناگون جامعۀ ایرانی با این جوامع، بررسی تطبیقی پیداییِ‌ این نوع رمان در زمینه‌ای تاریخی در ایران‌ دارای اهمیت است. در این مقاله، نخست تصویری فشرده از وضع‌ رمان پاورقی در کشورهای غربی (شامل فرانسه، انگلستان، روسیه و ایالات متحده) ارائه شد و سپس در پژوهشی آرشیوبنیاد، با مراجعه به روزنامه‌های ایران (سری جدید)، کوشش، شفق سرخ، اقدام، ستارۀ ایران و ستارۀ جهان (از آذر 1300 تا خرداد 1320)، همۀ رمان‌های منتشر شده در این روزنامه‌ها به تفکیکِ تألیف، ترجمه و نوع استخراج شد. افزون‌بر مشاهدۀ چند تفاوت عمده میان وضع‌ رمان پاورقی در ایران و در غرب، مشخص شد که اکثریت نزدیک به اتفاق رمان‌های ترجمه‌ای در دورۀ موردنظر ما در ایران از زبان فرانسه ترجمه شده‌اند که چنین یافته‌ای تأثیرات نیرومند ترجمۀ رمان پاورقی فرانسه بر پیدایی‌ و رواج رمان پاورقی فارسی را نشان می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
رمان پاورقی در غرب
رمان پاورقی در فرانسه
رمان پاورقی در ایران
رویکرد تاریخی تطبیقی

عنوان مقاله English

The Serial Novel in the West and Iran: A Comparative Historical Study

نویسندگان English

Abdolrasoul shakeri 1
Masoud Farahmandfar 2
1 Assistant Professor of Persian Language and Literature, Institute for Research and Development in the Humanities, SAMT, Tehran, Iran
2 Associate Professor of English Literature, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
چکیده English

Originating in the French press in the nineteenth century, the serial novel later spread to other countries. Its subsequent spread in European countries and the United States appears to have followed broadly similar patterns. However, given the various differences between Iranian society and these Western societies, a comparative study of the emergence of the serial novel in the historical context of Iran is of particular importance. In this article, first, a concise overview of the status of the serial novel in Western countries (including France, England, Russia, and the United States) was presented. Then, through archive-based research examining the Iranian newspapers Iran (New Series), Kushesh, Shafaq-e Sorkh, Eqdam, Setareye Iran, and Setareye Jahan (from Azar 1300 to Khordad 1320 [December 1921–June 1941]), all novels published in these newspapers were extracted and categorized according to whether they were original or translated works, as well as by type of novel. In addition to identifying several major differences between the situation of the serial novel in Iran and in the West, it was found that the vast majority of translated novels in Iran during the period under study were translated from French—a finding that indicates the strong influence of translations of French serial novels on the emergence and popularization of the Persian serial novel.

کلیدواژه‌ها English

serial novel in the West
serial novel in France
serial novel in Iran
comparative-historical approach
آرین‌پور، یحیی (1372). از صبا تا نیما. جلد 2. تهران: زوار.
الهی، صدرالدین (1377). «درآمدی بر مقولۀ پاورقی‌نویسی در ایران (بخش اول)». ایران‏شناسی. شمارۀ 2: 341-327.
الهی، صدرالدین (1377). «درآمدی بر مقولۀ پاورقی‌نویسی در ایران (بخش سوم/الف)». ایران‌شناسی. شمارۀ 40: 716-733.
الهی، صدرالدین (1377). «درآمدی بر مقولۀ پاورقی‌نویسی در ایران (بخش سوم/ب)». ایران‌شناسی. شمارۀ 41: 101-124.
بالایی، کریستف (1377). پیدایش رمان فارسی. ترجمۀ مهوش قویمی و نسرین خطاط. تهران: معین و انجمن ایران‌شناسی فرانسه.
بالایی، کریستف؛ کویی‌پرس، میشل (1366). سرچشمه‌های داستان کوتاه فارسی. ترجمۀ احمد کریمی حکاک. تهران: پاپیروس.
بهزادی، علی (1373). «ظهور، اوج و سقوط پاورقی‏نویسی در مطبوعات ایران». گردون. شماره‌های 26 و 25: 44-42.
بیضاوی، سوسن (1379). «رمان پاورقی، انقلابی ادبی». مجلۀ پژوهشی دانشگاه اصفهان، جلد 11، شماره‌های 1 و 2: 1-20.
پارسانسب، محمد (1390). نظریه و نقد رمان تاریخی فارسی: 1248-1332. تهران: چشمه.
جهانبگلو، رامین (1395). ایران و مدرنیته: گفت‌وگوهای رامین جهانبگلو. چاپ چهارم. تهران: نشر قطره.
ساروخانی، باقر (1383). روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
سپهران، کامران (1381). ردپای تزلزل: رمان تاریخی ایران 1300-1320. تهران: نشر و پژوهش شیرازه.
شاکری، عبدالرسول؛ فرهمندفر، مسعود (1401). «مردم و ادبیات: نگاهی به تاریخ رمان عامه‌پسند: یک دوره‌بندی پیشنهادی». پژوهش‌های زبانی و ادبیات کاربردی، سال اول، شمارۀ 1: 39-50.
شکرخواه، یونس (1394). «پیشینۀ مطبوعات جهان» در تاریخ مطبوعات ایران. تهران: ثانیه.
قاسمی، سیدفرید (1394). تاریخ مطبوعات ایران. تهران: ثانیه.
کارل، ئی. ایچ (1387). تاریخ چیست؟ ترجمۀ حسن کامشاد. تهران: خوارزمی.
میرعابدینی، حسن (1384). صد سال داستان‌نویسی ایران. جلدهای 1 و 2. تهران: چشمه.
Anderson, B. (2006). Imagined communities: reflections on the origin and spread of nationalism. Verso books.‏
David, D. (ed.). (2012). The cambridge companion to the victorian vovel. Cambridge university press.
Fleishman, A. (1971). The english historical novel: walter scott to virginia woolf. Baltimore: Johns hopkins press.‏
Frazier, M. (2010). “Turgenev and a proliferating french press: The feuilleton and feuilletonistic in a nest of the gentry”. Slavic review, 69 (4), 925-943.‏
Hampton, M. (2006). Laurel Brake and Julie F. Codell, eds. Encounters in the Victorian press: editors, authors, readers. palgrave studies in nineteenth-century writing and culture. London: Palgrave macmillan, 2005. pp. xiv+ 268. $69.95. Journal of british studies, 45 (1), 194-195.‏
Hayward, J. P. (1997). Consuming pleasures: active audiences and serial fictions from dickens to soap opera. University press of kentucky.‏
Johnson Woods, T. (2014) “Roman feuilleton”, in Encyclopedia of the novel. ed. Pauls Chellinger, pp. 1108-1110. London: Rutledge.
Jones, G. (1998). The cambridge companion to the classic russian novel. Cambridge university press.
Law, G. (2000). Serializing fiction in the victorian press. Basingstoke: Palgrave.‏
Martin, C. A. (1994). George eliot's serial fiction. The ohio state university press.‏
Okker, P. (2012). Transnationalism and american serial fiction. vol. 16. London: Routledge.
Patten, R. L. (1975). “Pickwick papers and the development of serial fiction”. Rice institute pamphlet-rice university studies, 61 (1).
Queffélec-Dumasy, L. (2008). Le roman-feuilleton français au XIXe siècle. Belphégor.‏
نشریات
اقدام، به مدیریت عباس خلیلی، از سال پنجم، 9 فروردین 1305، شمارۀ 1، مسلسل 173 تا شمارۀ 1395، 12 آبان ماه 1310.
ایران (سری جدید)، از شمارۀ اول، سال اول، چهارشنبه، 4 محرم 1335، 9 عقرب 1295، اول نوامبر 1916 تا آخرین شماره یعنی شمارۀ 9594، پنجشنبه، 14 اسفند 1331.
ستارۀ ایران، مسئول و سردبیر: ابوالقاسم اعتصام‌زاده، از شمارۀ 79، شنبه 23 شعبان 1343، 29 حوت 1303، 19 مارس 1925 تا سال 1307: شمارۀ 273، سال سیزدهم، 31 تیر 1307.
ستارۀ جهان، مدیر و صاحب امتیاز: اعتصام‌زاده، از شمارۀ اول، سال اول، 17 دی 1307 تا سال دهم، شمارۀ 2561، 20 مرداد 1317.
شفق سرخ، موجد و نگارنده: علی دشتی، از شمارۀ 1، پنجشنبه 11 حوت [اسفند] 1300، 2 رجب 1340، 30 فوریۀ 1922، تا شمارۀ آخر، شمارۀ 2913، 22 فروردین 1314، [12 آوریل 1935].
کوشش، با مدیریت شکرالله‌خان صفوی، دامنۀ بررسی: از شمارۀ اول، سال اول، چهارشنبه، 15 جمادی‌الأول 1341، 12 برج جدی [دی] ایت‌ئیل 1301، 3 ژانویۀ 1923 تا سال نوزدهم، مسلسل 4685، سه‌شنبه، 28 مرداد 1320.